در سالهای اخیر، روانشناسی بیش از هر زمان دیگری به بخشی از زبان روزمره افراد تبدیل شده است. از روابط عاطفی و خانوادگی گرفته تا مسائل شغلی، ناکامیهای اجتماعی و حتی بحرانهای اقتصادی، تقریباً برای هر مسئلهای توضیحی روانشناختی و راهکاری فردمحور عرضه میشود.
بازار مشاوره و تراپی پر رونق شده و هر روز بر شمار مراکز آن افزوده میشود. اما چرا چنین بازاری اینگونه رشد کرده و چه نیروهایی آن را گرم نگه میدارند. ما میخواهیم علت این رونق را جراحی کنیم. پیتر برگر جایی گفتە است کە کار جامعهشناسی کنار زدن پردههاست، می خواهیم پردەها را کنار بزنیم و واقعیت امر را ببینیم و ساختارهایی که در پس این رونق پنهاناند و آن را ممکن کردهاند واکاوی کنیم.
مسلّم است که واقعیتهای اجتماعی پیچیده، چندلایه و درهمتنیدهاند. هیچ پدیده انسانی را نمیتوان مستقل از زمینه تاریخی، فرهنگی، اقتصادی و سیاسی آن فهمید. آنچه در سطح فردی به شکل اضطراب، افسردگی، تعارض خانوادگی یا احساس ناکامی تجربه میشود، ممکن است حاصل تلاقی مجموعهای از نیروها و مناسباتی باشد که فرد بهتنهایی نه در شکلگیری آنها نقشی تعیینکننده داشته و نه امکان کنترل کاملشان را دارد. واقعیت اجتماعی را نمیتوان به یک علت منفرد یا یک سطح از تحلیل فروکاست؛ زیرا پدیدههای انسانی در بستر روابط متقابل میان فرد، نهادها، ساختارها و فرهنگ شکل میگیرند. از همین رو، هر تبیینی که بدون توجه به این پیچیدگیها، رنج انسان را صرفاً به ویژگیهای شخصیتی، اختلالات روانی یا ضعف مهارتهای فردی نسبت دهد، بخشی اساسی از واقعیت را نادیده گرفته است.
مسئله این یادداشت مخالفت با روانشناسی، رواندرمانی یا ضرورت مراقبت از سلامت روان نیست. روانشناسی میتواند در شناخت تجربه فردی، سازوکارهای ذهنی و رنجهای انسانی نقش مهمی داشته باشد و رواندرمانی برای بسیاری از افراد ضرورتی واقعی و گاه حیاتی است. اما آنچه باید به نقد کشیده شود، روانشناسی تقلیلگرا است؛ رویکردی که پدیدههای پیچیده انسانی را به سطح فرد فرو میکاهد و ریشههای اجتماعی و تاریخی رنج را به حاشیه میراند. این تقلیلگرایی در شکل سادهشده و عامهپسند روانشناسی، در برخی روایتهای رسانهای از سلامت روان و حتی در سازوکارهای تجاریشده صنعت درمان بازتولید میشود.
امیل دورکیم در کتاب خودکشی با بررسی ۲٦ هزار مورد خودکشی در چند کشور اروپایی نشان داد که حتی پدیدهای که در نگاه نخست شخصیترین تصمیم و تجربه انسان به نظر میرسد، میتواند با عوامل اجتماعی مانند میزان پیوند فرد با جامعه و قواعد و هنجارهای جمعی ارتباط داشته باشد. اهمیت کار دورکیم صرفاً در توضیح یک پدیده خاص نیست؛ او نشان میدهد که برای فهم تجربه فردی، گاهی باید از مرزهای فرد عبور کنیم و به ساختار روابط اجتماعی، نهادها و دگرگونیهای جامعه نگاه کنیم. این به معنای انکار عوامل روانشناختی نیست، بلکه یادآوری این نکته است که هیچ توضیحی درباره انسان، اگر فقط به درون فرد محدود بماند، نمیتواند تمام واقعیت را آشکار کند.
در این زمینه، تحلیل عباس کاظمی از مرگ هاله لاجوردی نمونه قابلتأملی است. کاظمی در روایت خود به این نکته اشاره میکند که لاجوردی پس از حذفشدن از دانشگاه و از دست دادن امکان ادامه فعالیت حرفهای، با افسردگی شدیدی روبهرو شد و دیگر نتوانست به کار خود ادامه دهد. در این تحلیل، مرگ او را نمیتوان صرفاً به وضعیت روانی یا ویژگیهای فردیاش فروکاست؛ باید به شرایطی نیز توجه کرد که این وضعیت را شکل داده یا تشدید کردهاند: حذف نهادی، از دست رفتن هویت و جایگاه حرفهای و تنهاییای که در پی چنین طردشدنی میتواند پدید آید. اهمیت این نوع نگاه در آن است که بهجای متوقفشدن در توصیف وضعیت روانی فرد، ما را به دیدن مناسبات و ساختارهایی دعوت میکند که در شکلگیری رنج او نقش داشتهاند. این همان نقطهای است که تحلیل جامعهشناختی میتواند افق فهم ما را از یک تجربه ظاهراً فردی گسترش دهد.
در نقدهای اباذری به فرهنگ معاصر و نظام درمان نیز میتوان به مسئله مهم دیگری توجه کرد: گاهی بیماری و رنج، فراتر از یک وضعیت پزشکی یا تجربه شخصی، به زبان و قالبی فرهنگی برای بیان ناکامیها و کسب بهرسمیتشناسی تبدیل میشوند. طرح مسئله «میل به بیمار بودن» را نباید به معنای تظاهر افراد به بیماری یا علاقه آگاهانه آنان به رنج کشیدن فهمید. مسئله پیچیدهتر از این است. در جامعهای که بسیاری از شکلهای رنج اجتماعی امکان بیان و شنیدهشدن ندارند، بیمار بودن ممکن است به یکی از معدود راههای قابلقبول برای اعلام رنج و طلب توجه و مراقبت تبدیل شود. فرد ممکن است تنها زمانی بتواند رنج خود را جدی و مشروع جلوه دهد که آن را در قالب یک تشخیص، اختلال یا مسئله روانشناختی بیان کند.
در چنین جامعهای، فرد ممکن است بگوید «افسردهام» چون این تنها زبانی است که برای جدی گرفته شدن رنجش در اختیار دارد. در چنین وضعیتی، بیماری میتواند به بخشی از هویت فرد تبدیل شود؛ نه لزوماً به این دلیل که فرد خواهان بیماری است، بلکه چون زبان دیگری برای توضیح وضعیت خود و جلب همدلی و بهرسمیتشناسی در اختیار ندارد. البته باید میان بیماری بالینی، رنج واقعی و فرهنگی که بیماری را بازنمایی و معناگذاری میکند تفاوت گذاشت. نقد این سازوکار به معنای انکار بیماری یا بیاعتبارکردن تجربه بیماران نیست؛ بلکه توجه به شرایطی است که در آن، رنج اجتماعی برای شنیدهشدن ناچار است به زبان بیماری ترجمه شود.
از سوی دیگر، میتوان با الهام از مفهوم «ابتذال شر» هانا آرنت، درباره عادیشدن و بدیهیانگاشتن برخی سازوکارهای اجتماعی تأمل کرد. البته اینجا قرار نیست روانشناسان یا درمانگران را با عاملان جنایت مقایسه کنیم. نکته در سطحی دیگر قرار دارد: چگونه ممکن است افراد درون یک نظام فکری و نهادی، بدون آنکه لزوماً قصد آسیبرساندن داشته باشند، در بازتولید مناسباتی مشارکت کنند که پیامدهای اجتماعی و انسانی آن را نمیبینند؟ وقتی رنج انسان به مسئلهای صرفاً فردی تبدیل میشود، نقش نهادها، سیاستها و ساختارهای مولد آن رنج از میدان دید خارج میشود. در نتیجه، نظام اجتماعی میتواند همچنان به تولید همان شرایط ادامه دهد، بیآنکه مسئولیت چندانی متوجه آن شود.
بیونگچول هان در تحلیل جامعه فرسودگی، به وضعیتی اشاره میکند که در آن انسان معاصر به جای تجربه فشار صرفاً از سوی قدرتی بیرونی، به عامل استثمار و فرسودگی خویش تبدیل میشود. فرد باید پیوسته بهتر، موفقتر، شادتر، کارآمدتر و منعطفتر باشد. شکست در این مسیر نیز بهجای آنکه پرسشی درباره ساختارهای تولیدکننده فشار ایجاد کند، به احساس ناکافیبودن و سرزنش خویشتن میانجامد. در این منطق، حتی رهایی از فشار هم به پروژهای فردی تبدیل میشود: باید بیشتر روی خودت کار کنی، خودت را اصلاح کنی، ذهنیتت را تغییر دهی و تابآوریات را افزایش دهی.
زیگمونت باومن نیز در تحلیل مدرنیته سیال، به فرایندهایی میپردازد که در آنها مسئولیت مسائل و خطرهای اجتماعی هرچه بیشتر بر دوش افراد گذاشته میشود. فرد باید بهتنهایی با ناامنی شغلی، بیثباتی روابط، رقابت دائمی و آینده نامطمئن کنار بیاید. آنچه زمانی میتوانست مسئلهای جمعی و موضوع مطالبه از نهادهای اجتماعی باشد، اکنون به وظیفه شخصی افراد برای سازگارشدن با شرایط تبدیل شده است. در چنین وضعیتی، روانشناسی تقلیلگرا میتواند ناخواسته به این منطق خدمت کند: با تبدیل ناامنی ساختاری به مسئلهای فردی، از فرد میخواهد راههای بیشتری برای سازگاری با آن بیاموزد، بهجای آنکه به زمینههای تولید ناامنی و فرسودگی بپردازد.
دگرگونی ساختار خانواده نیز بخشی از این مسئله را روشن میکند. گذار از خانواده گسترده به خانواده هستهای، تغییراتی اساسی در شیوه زندگی و مناسبات مراقبتی ایجاد کرده است. در بسیاری از خانوادهها، مسئولیتهایی مانند مراقبت از کودکان، سالمندان و اعضای نیازمند حمایت، بیش از گذشته به درون واحد کوچک خانواده منتقل شدهاند؛ در حالی که شبکههای حمایتی جمعی و نهادهای عمومی متناسب با این تغییرات گسترش نیافتهاند. البته خانواده گسترده را نباید بهعنوان الگویی بینقص و آرمانی بازنمایی کرد؛ آن ساختار نیز میتوانست محل بازتولید سلطه، کنترل و نابرابری باشد. مسئله اصلی، فقدان یا ضعف شبکههای حمایتی و نهادهای جمعی جایگزین است. در چنین شرایطی، فشار مراقبت و تربیت اغلب بر دوش چند فرد محدود، بهویژه والدین، قرار میگیرد و دشواریهای حاصل از آن نیز بهعنوان ضعف فردی یا ناتوانی در مدیریت زندگی تفسیر میشود.
این تنش را میتوان در یک مثال ملموس دید: زوجی را در نظر بگیرید که هر دو شاغلاند و فرزندی دارند. آنچه در خانواده گسترده میان چند نفر تقسیم میشد—مراقبت، تربیت، رسیدگی به خانه و هیجانات کودک—اکنون به دو نفر فروکاسته شده است. خستگی ناشی از این بار مضاعف، که ریشه در تغییر ساختاری خانواده و تقسیم کار اجتماعی دارد، در زندگی روزمره به شکل تنش و دلخوری ظاهر میشود و هر یک از طرفین آن را به «کمکاری» یا «بیتوجهی» دیگری نسبت میدهد. دعوا بر سر «تو توجه نمیکنی» یا «تو قدر زحمات من را نمیدانی» در واقع نشانه همان بار ساختاری است که بر دوش دو نفر گذاشته شده. اما روانشناسی تقلیلگرا، این دگرگونی ساختاری را نه میداند و نه میخواهد بگوید؛ او درمان را در «تقویت مهارتهای ارتباطی» یا «اصلاح الگوی دلبستگی» طرفین میجوید و از پرسیدن اینکه چرا بار جمعی به بار فردی تبدیل شد، میگریزد. نتیجه این است کە نە تنها مسئلە حل نمی شود بلکە تقلیل می یابد بە ضعفی شخصی. بیآنکه دانسته شود رنجش محصول تاریخی یک دگرگونی اجتماعی است.
از سوی دیگر، نباید نقش بازار و مصرفگرایی را در گسترش این نگاه نادیده گرفت. در منطق بازار، حتی رنج و نارضایتی انسان نیز میتواند به فرصتی برای تولید و فروش کالا و خدمات تبدیل شود. اضطراب، تنهایی، نارضایتی از بدن، مشکلات ارتباطی و احساس ناکامی، هرکدام میتوانند به بازاری از کتابها، دورهها، اپلیکیشنها، مشاورهها و محصولات خودیاری تبدیل شوند. در این بازار، فرد همزمان مصرفکننده و پروژهای ناتمام است که باید پیوسته روی خود سرمایهگذاری کند. اینجا دیگر مسئله فقط درمان یک رنج مشخص نیست؛ بلکه تولید دائمی احساس نیاز به اصلاح خویشتن نیز به بخشی از چرخه مصرف تبدیل میشود.
البته سنت روانشناسی و روانکاوی یکدست نیست. از فروید و لکان تا اریک فروم، جریانهای متفاوتی وجود داشتهاند که هرکدام به شیوهای نسبت میان فرد، جامعه، فرهنگ، قدرت و ناخودآگاه را بررسی کردهاند. بهویژه در اندیشه فروم، پیوند میان ساختارهای اجتماعی و شکلگیری شخصیت و نیازهای انسانی جایگاه مهمی دارد. بنابراین نقد ما نه متوجه تمام سنتهای روانشناختی، بلکه متوجه آن رویکردهایی است که فرد را از زمینه اجتماعیاش جدا میکنند و رنج او را به مسئلهای خصوصی و قابلمدیریت در سطح شخصی تقلیل میدهند و میراث بزرگانی چون لکان و فروم را رها کردەاست، پس بنابراین باید پرسید چرا هر روز بر تعداد مراکز تراپی افزودە می شود و چرا رسانهها آن همه تریبون به روانشناسان میدهند. این جریانی جهانی است، نه پدیدهای محلی: رسانههای تجاری به دنبال محتوای کمهزینه، کلیکخور و بیخطر هستند و سخن روانشناس درباره «فرد»—اضطراب، عزت نفس، ...—دقیقاً همین ویژگیها را دارد، در حالی که تحلیل ساختاری گران، پیچیده و حساسیتبرانگیز است. در پس این گسترش، دو پیمان نانوشته وجود دارد: پیمانی میان حکومت ها و روانشناسان، که در آن مسئولیت ناکارآمدی نهادها و سیاستها به فرد منتقل میشود و نارضایتی ساختاری به «مشکل شخصی» تبدیل میگردد؛ و پیمانی دیگر بین صاحبان سرمایه و روانشناسانی که با تبلیغ مصرفگرایی، «حال خوب» را به کالایی قابل خرید و «خودسازی» را به پروژهای بیپایان تبدیل میکنند. در این چرخه، تراپی بازارش گرم میماند، ساختار از نقد تبرئه میشود و جامعهشناسی، فلسفه و انسانشناسی به حاشیه میروند. ساختارها میتوانند رنج تولید کنند و سپس فرد را مسئول مدیریت و حتی مقصر تجربه آن معرفی کنند. در چنین وضعیتی، به جای پرداختن به مناسبات اقتصادی، نابرابریها، فقدان حمایت اجتماعی، تبعیض و فشارهای نهادی، از فرد میخواهیم تابآورتر باشد؛ به جای تغییر شرایط فرساینده، مهارت سازگاری با فرسودگی را به او آموزش میدهیم؛ و به جای دیدن ریشههای اجتماعی تنهایی، اضطراب و ناکامی، او را به جستوجوی نقصی در درون خود سوق میدهیم.
شوریدن علیه روانشناسی تقلیلگرا به معنای انکار روان انسان یا بیاهمیتدانستن درمان نیست؛ بلکه به معنای جدیگرفتن انسان در تمام پیچیدگیهای وجودی و اجتماعی اوست. انسان نه صرفاً محصول ساختارهاست و نه موجودی مستقل از آنها؛ او در پیوندی دائمی با جهان اجتماعی شکل میگیرد و بر آن اثر میگذارد. فهم رنج انسانی نیز مستلزم توجه همزمان به تجربه درونی فرد و مناسباتی است که آن تجربه را ممکن، تشدید یا بازتولید میکنند. راه جایگزین، تبیینی کلنگر است که تاریخی باشد، تغییرات ساختاری را بفهمد و ابعاد فردی، اجتماعی، فرهنگی و مناسبات اقتصادی و سیاسی را همزمان در نظر بگیرد. تا زمانی که این پیوند را نبینیم، خطر آن وجود دارد که به جای نقد شرایطی که انسان را فرسوده میکنند، خودِ انسان را بهخاطر فرسودهشدنش سرزنش کنیم.