نشست «تاوتوێی مەم و زین» | از اندیشه احمد خانی تا ترجمه فارسی

دومین برنامه از سلسله‌ نشست‌های فرهنگی و ادبی «وریشه» با محوریت بررسی و تحلیل شاهکار ماندگار «مەم و زین» اثر احمد خانی و همچنین ترجمه فارسی آن به قلم عبدالخالق رحمانی، عصر دیروز با استقبال چشمگیر شهروندان، نویسندگان، شاعران و علاقه‌مندان فرهنگ و ادب کوردی در کتابخانه عمومی پارک مولوی کورد سقز برگزار شد.

در این نشست، عبدالله لطیفی‌پور، حسن ئابیار، عابد حسینی و سروه حسینی (ژیان‌نامه) به بیان دیدگاه‌های خود درباره جایگاه ادبی، تاریخی و فرهنگی «مەم و زین» پرداختند و ابعاد مختلف این اثر ارزشمند را مورد بررسی قرار دادند.

عبدالله لطیفی‌پور: خانی رنج‌های جامعه را به نور، امید و همبستگی تبدیل کرد

در بخش نخست این نشست، عبدالله لطیفی‌پور به عنوان یکی از سخنرانان برنامه به ایراد سخن پرداخت. وی با ابراز خرسندی از تداوم نشست‌های انجمن «وریشه» و قدردانی از زحمات فریدون خالدی، تبیین ابعاد گوناگون شخصیت خانی در فرصتی کوتاه را امری دشوار دانست و اظهار داشت: بررسی همه‌جانبه و علمی اندیشه‌های شخصیتی جامع‌الأطراف چون خانی نیازمند برگزاری همایش‌ها و کنگره‌های بزرگ بین‌المللی است.

لطیفی‌پور با استناد به رساله دکترای استاد عزالدین مصطفی رسول درباره خانی تصریح کرد: احمد خانی تنها یک شاعیر نیست، بلکه متفکر، فیلسوف و عارفی بزرگ است که حدود چهار سده پیش، در دورانی پر فراز و نشیب، مبانی اندیشه سیاسی، اجتماعی، عرفانی و هویت‌محور را در قالب ادبیات خلق کرد.

این نویسنده با اشاره به ویژگی‌های برجسته منظومه «مەم و زین» و تکنیک‌های پربار ادبی به کار رفته در آن افزود: خانی برخلاف مواجهه معمول با مصائب تاریخی که به مرثیه‌سرایی محض می‌انجامد، رنج‌های جامعه را به نور، امید، زیبایی و پیام همبستگی تبدیل ساخت. او از تمامی مضامین و عبارات زاییده فکر و اندیشه بکر خود بهره گرفت و اثری کاملاً اصیل پدید آورد.

وی در پایان با اشاره به تأثیر عمیق اندیشه‌های خانی بر شعرای معاصر و رمان‌نویسان شاخصی چون «جان دوست» و «بختیار علی»، پاسداشت این میراث گران‌بها را گامی مهم در جهت تقویت بنیان‌های فرهنگی و ادبی منطقه دانست.

حسن آبیار: «مەم و زین» اثری چندبعدی است / ترجمه آن نیازمند احاطه بر علوم گوناگون است

در بخش دیگری از این نشست، حسن آبیار با قدردانی از تلاش‌های ارزشمند مامۆستا عبدالخالق رحمانی در ترجمه این شاهکار ادبی، به طرح این پرسش کلیدی پرداخت که آیا شعر و به‌ویژه منظومه‌ای با ابعاد مەم و زین، قابلیت بازآفرینی و ترجمه به زبان‌های دیگر را دارد؟

وی با اشاره به ریشه و ماهیت واژه «شعر» و پیوند آن با عواطف عمیق انسانی اظهار داشت: شعر برآمده از احساسی بسیار زلال و درونی است که گاه صبغه حماسی، گاه عرفانی و تصوف، و گاه جنبه‌های عاشقانه و میهن‌دوستانه به خود می‌گیرد. ویژگی منحصربه‌فرد منظومه «مەم و زین» احمد خانی در این است که تمامی این ابعاد و احساسات گوناگون را یک‌جا در خود جای داده است.

این نویسنده با مرور بستر تاریخی و سیاسی روزگار احمد خانی افزود: خانی در دورانی می‌زیست که منطقه پس از جنگ‌های تاریخی (از جمله جنگ چالدران) و کشمکش‌های میان امپراتوری‌های عثمانی و صفوی دچار تحولات بزرگی شده بود. او با بهره‌گیری از فضای نسبتاً آرام پس از آن دوران و با تکیه بر میراث ادبی پیشینیان خود مانند فقیه‌تیران، جزیری و علی حریری، دست به آفرینش اثری زد که فراتر از یک داستان ساده، حاوی ابعاد عمیق سیاسی، اجتماعی و هویت‌محور بود.

وی در ادامه با مقایسه جایگاه احمد خانی با شعرای بزرگی چون حافظ و سعدی تصریح کرد: همان‌طور که استاد هزاره نیز در مقدمه ترجمه خود اشاره کرده است، «مەم و زین» هم اثر حماسی است، هم عرفانی و عاشقانه، و هم مانند آثار سعدی، واجد جنبه‌های تعلیمی و اخلاقی است.

حسن آبیار در پایان با اشاره به پیچیدگی‌های ترجمه آثار خانی تأکید کرد: ترجمه منظومه‌ای چون «مەم و زین» به زبان فارسی یا هر زبان دیگری، نیازمند تسلط هم‌زمان مترجم بر مفاهیم اجتماعی، حکمت، عرفان، فلسفه و اصطلاحات تخصصی این حوزه‌هاست؛ چرا که خانی در بخش‌های عرفانی از اوج زبان عربی و در بخش‌های عاشقانه از ظرافت‌های بی‌نظیر زبان کردی بهره جسته است و انتقال این ریزه‌کاری‌ها کاری بس بزرگ و شایسته تقدیر است.

مەم و زین؛ نماد موضع‌گیری فکری و دانایی ملّت کورد

عابد حسینی، نویسنده و دیگر سخنران این نشست، به تدریح لایه‌های زیرین، بن‌مایه‌های شناختی و ویژگی‌های نمادین این منظومه پرداخت.

وی با اشاره به رنج و تلاش تاریخی خانی در خلق این اثر اظهار داشت: خانی در آثار خود صراحتاً به زحمات فراوانی که برای به اوج رساندن این منظومه متحمل شده اشاره می‌کند. هدف از واکاوی این اثر، درک درست موضع فکری و ایستار هویت‌محور او در بزنگاه‌های حساس تاریخی است.

این نویسنده ادبی با استناد به دیدگاه‌های حاجی قادری کویی تصریح کرد: خانی و هم‌عصرانش شالوده اصلی نظم و ادبیات کوردی را بنا نهادند. خانی تنها یک شاعر یا داستان‌سرا نیست، بلکه نماد منش، دانایی و خردورزی ملّت خویش به‌شمار می‌رود.

وی ادامه داد: خانی در منظومه خود ثابت می‌کند که این جامعه دارای آگاهی، فلسفه و معرفت درونی است. پیوند دادن آغاز روایت با آیین «نوروز» نیز اقدامی هوشمندانه برای نشان دادن استمرار هویت و نگاه به آینده بوده است.

عابد حسینی درباره ساختار رمزی داستان گفت: شخصیت‌های این اثر فراتر از دو دلداده معمولی هستند. در لایه‌های نمادین منظومه، «مەم» تجلی شیفتگی در مسیر معرفت و «زین» نماد هوشیاری و آگاهی است. خانی با این ساختار، تفکر جامعه خود را در برابر فراموشی تاریخی رویین‌تن کرده است.

وی در پایان با نقد و بررسی چالش‌های ترجمه «مەم و زین» به زبان‌های دیگر تأکید کرد: ترجمه منظومه‌ای با این ابعاد گوناگون کاری بس دشوار است. اگر مترجم بر لایه‌های فلسفی، عرفانی، اصطلاحات تخصصی و بستر تاریخی اندیشه خانی تسلط کافی نداشته باشد، پیام اصلی و روح حاکم بر این شاهکار در فرایند ترجمه منتقل نخواهد شد.

عبدالخالق رحمانی: «مەم و زین» عصاره فرهنگی یک ملت است

در بخش دیگری از این نشست، عبدالخالق رحمانی، مترجم فارسی منظومه ماندگار «مەم و زین»، با معرفی ترجمه خود اظهار داشت: این اثر در اردیبهشت‌ماه سال ۱۳۹۶ توسط انتشارات «بیریار» در شمارگان هزار نسخه منتشر شده است و اکنون، با گذشت حدود یک دهه از انتشار آن، میزان موفقیت و جایگاه این ترجمه برای خوانندگان و صاحب‌نظران بیش از پیش آشکار شده است.

وی ابراز امیدواری کرد که با نگاه‌های تازه، نقدها و بررسی‌های استادان و پژوهشگران، زمینه تکمیل و ارتقای این ترجمه برای چاپ‌های آینده فراهم شود.

رحمانی در ادامه با اشاره به جایگاه برجسته شاهکار احمد خانی گفت: «مەم و زین» عصاره فرهنگی یک ملت از روزگاران باستان تا امروز است؛ اثری که دردها و رنج‌های مردمی را روایت می‌کند که در جبر جغرافیایی و تقسیم‌بندی سرزمین خود نقشی نداشته‌اند.

وی افزود: احمد خانی در این اثر جاودانه، مراحل سیر و سلوک عرفانی را در قالب داستانی که در ظاهر عاشقانه است، به تصویر کشیده و در عین حال راه برون‌رفت از رنج‌ها و دشواری‌ها را نیز نشان داده است. از این‌رو، درک پیام‌های نمادین و واکاوی ابعاد گوناگون این منظومه، نیازمند برگزاری نشست‌ها، سمینارها و کنگره‌های علمی و تخصصی است.

مترجم «مەم و زین» در پایان یادآور شد که این ترجمه در مرداد ماه سال ۱۳۹۳ و در جشنواره انتخاب کتاب سال استان کردستان، موفق به کسب جایزه شایسته تقدیر شده است.

در ادامه این آیین فرهنگی، سروه حسینی با قرائت ژیان‌نامه احمد خانی، مروری بر زندگی، آثار و اندیشه‌های این شاعر، عارف و متفکر برجسته کورد داشت و بخش‌هایی از فراز و فرودهای زندگی و خدمات فرهنگی و ادبی او را برای حاضران بازخوانی کرد.

در پایان این آیین فرهنگی، گروه موسیقی «آشتی» با اجرای چند قطعه موسیقی زنده، فضای مراسم را با حال‌وهوایی هنری و متفاوت به پایان رساند که با استقبال حاضران همراه شد.