فوتبال زندگیست؛ نه روتوش و کاریکاتورِ آن

یک: فوتبال، هرگز صرفاً یک بازی صرف نیست. فوتبال آیینۀ تمام‌نمای جامعۀ است: با تمام پیچیدگی‌ها، سلسله‌مراتب، مناسک، روابط قدرت. در زمین چمن، همان ساختارهای قدرت، مناسبات انسانی و بحران‌های اخلاقی جامعۀ بزرگ‌تر بازتولید می‌شود. از این رو،تأمل در مناسک فوتبالی، تأملی است در خود جامعۀ انسانی و مسیر دشوار توسعۀ آن.

ژاپن کشوری که شب گذشته تصاویر عذرخواهی جمعی بازیکنان و سرمربی خود پس از شکست برابر برزیل در جام جهانی، جهان را متأثر کرد، بار دیگر پرسشی بنیادین را پیش روی ما قرار داده است: توسعه به همین سادگی، به همان دشواری! پذیرش مسئولیت و فرهنگ عذرخواهی چه نقشی در توسعۀ جوامع دارد؟ برای پاسخ باید از سطح مناسک فراتر رفت و به زیرساخت‌های فرهنگی-اجتماعی این رفتارها راه یافت.

در جامعۀ ژاپنی، عذرخواهی صرفاً ابراز پشیمانی فردی نیست؛ آیینی است برای بازسازی هماهنگی اجتماعی. در فرهنگ‌های جمع‌گرا، عذرخواهی کمتر با احساس گناه فردی گره می‌خورد و بیشتر کارکردی اجتماعی دارد: التیام رابطۀ گسسته‌شده و بازگرداندن نظم اخلاقی به جمع. به بیان جامعه‌شناختی، عذرخواهی در ژاپن نه یک ضعف که یک فضیلت مدنی و نشانگان تعلق به جمع است.

در فوتبال ژاپن و البته جامعه ژاپن این فرهنگ در دو لایۀ متمایز خود را نشان می‌دهد: فرهنگ شرم وادب و فرهنگ مسولیت‌پذیری.

فرهنگ شرم یعنی توانایی روبرو شدن با نقایص، پذیرش شکست بدون بهانه و سپس قیام دوباره از دل آن شرم. پس از شکست برابر برزیل، سرمربی تیم، موریاسو در جمع بازیکنان گفت: «این شکست،تماماً تقصیر من است.متأسفم». او نه تنها مسئولیت را پذیرفت، بلکه با صراحت از تصمیمات اشتباهش سخن گفت و بازیکنان را از هرگونه سرزنش مبرا دانست. این پذیرش مسئولیت در تضاد کامل با فرهنگ‌هایی است که شکست را به بیرون فرافکنی می‌کنند و دیگری را مقصر می‌دانند ویا به قضا و قدر و بدشانسی و... نسبت می‌دهند!

این دو لایه، یعنی شرم از نقص و ادب و مسولیت‌پذیری در برابر دیگری با هم یک منطق توسعۀ اخلاقی را می‌سازند: در جامعۀ ژاپن، مسئولیت‌پذیری امری فردی نیست،بلکه مسئولیت جمعی (collective responsibility) است. بازیکن تنها برای خودش عذرخواهی نمی‌کند؛ به نمایندگی از تمام تیم، تمام ملت و تمام فرهنگ خویش عذرخواهی می‌کند. تماشاگران ژاپنی نیز پس از هر بازی بدون توجه به نتیجه، ورزشگاه را تمیز می‌کنند؛ چون معتقدند مسئولیت‌شان پس از پایان بازی تمام نمی‌شود.

دو: از منظر جامعۀ‌شناسی انتقادی توسعۀ، رابطۀ میان فرهنگ عذرخواهی و توسعۀ اجتماعی را باید در سه سطح تحلیل کرد:

سطح نخست: کارکرد انسجام‌بخشی. عذرخواهی جمعی، بازسازی اعتماد اجتماعی را ممکن می‌سازد. در جوامعی که فرهنگ فرافکنی و نفی مسئولیت غالب است، شکست‌ها به بحران‌های هویتی دامن می‌زنند و جامعۀ را به سمت چندپارگی سوق می‌دهند. اما در جامعۀ ژاپن، عذرخواهی به مثابۀ چسب اجتماعی عمل می‌کند؛ جامعۀ پس از هر شکست، منسجم‌تر از پیش به مسیر خویش ادامه می‌دهد.

سطح دوم: کارکرد یادگیری. «فرهنگ شرم» ژاپنی، نوعی نهادینه‌سازی نقدپذیری است. تیم ژاپن پس از هر شکست، نه به دنبال مقصر بیرونی که به دنبال نقص‌های درونی می‌گردد. این سازوکار، موتور یادگیری جمعی را روشن نگه می‌دارد. توسعه در نهایت چیزی جز فرایند یادگیری از خطاها نیست و جامعۀ‌ای که خطاهایش را نمی‌پذیرد هرگز از آن‌ها درس نخواهد گرفت.

سطح سوم: کارکرد مشروعیت‌بخشی. عذرخواهی عمومی در ژاپن نوعی بازتعریف قدرت است. هنگامی که سرمربی تیم در برابر بازیکنانش عذرخواهی می‌کند و می‌گوید «تقصیر من است» در واقع قدرت را از مجرای اخلاق بازتعریف می‌کند. قدرت، در این چارچوب، نه بر تحمیل که مبتنی بر مسئولیت‌پذیری مشروعیت می‌یابد.

سه: «راه دشوار توسعه» عنوانی است که پیشتر برای توصیف مسیر پرپیچ‌وخم جوامع در حال توسعه به کار برده‌ام. اما آنچه در رفتار ژاپنی‌ها می‌بینیم، نشان می‌دهد که توسعه نه فقط در شاخص‌های اقتصادی که در منش اخلاقی جمع ریشه دارد. توسعه قبلا از انکه امری سخت‌افزاری باشد، ماهیتی نرم‌افزاری دارد. جامعۀ‌ای که مسئولیت‌پذیری را از زمین فوتبال تا عالی‌ترین سطوح مدیریتی تمرین می‌کند، جامعۀ‌ای است که ظرفیت عبور از بحران‌ها را دارد. از این‌ رو، عذرخواهی نه نشان ضعف که نشانۀ قدرت اخلاقی جامعۀ‌ای است که به بلوغ رسیده است و این شاید مهم‌ترین درسی باشد که جامعۀ در حال توسعۀ ما می‌تواند از مناسک فوتبالی ژاپنی‌ها بیاموزد اگر هنوز انگیزه‌ای برای یادگیری موجود باشد. چراکه توسعه از پذیرش مسئولیت آغاز می‌شود؛ نه از نفی آن.