دین یا نەتەوە؟ | ڕەخنە لە ئایدیۆلۆژیای دژبەر و پارادۆکسیکاڵ

بانگەشەی ئەوەی کە دینداری و نەتەوەخوازی دژبەر و دژوازی یەکترن یا لەبەرامبەر یەکتردا ڕادەوەستن، نە تەنیا پاککردنەوەی پێوەندیی نێوان دوو گوتاری مەعریفی (دین) و سیاسییە (هویت)، بەڵکوو بەرهەمی جۆرێک لە دۆگماتیزمی ئایدیۆلۆژیکیشە؛ دۆگمایەک کە دین و نەتەوە دەکاتە دوو ماهییەتی ناسازگار کە دە گوتاری سیاسی دا خەریکی دووجەمسەری سازکردنە. ئەوەی دەو جۆرە گوتارەدا گرینگە، نەک دەرکەوتنی داسەپێنەرانەی هەڵەیەکی مێژوویی تەنیا، بەڵکوو پاساو دان و لکاندن و ڕاستاندنی ئەو میکانیزمە ئایدیۆلۆژیکییە بەهەندێ فاکتەری بێ بنەما و پووچ کە بەردەوام خەریکی ئەویترسازکردن و دوژمن تاشییە: هەڵەی ریتۆریک و مێتۆدیکی ئەو بیرە دۆگمایە ئەوەیە کە مێژووی ئیسلامی سیاسی دەکاتە بەڵگەی دژایەتیی دین و نەتەوە، بێ ئەوەی ئاگاداری ئەوە بێ کە ئەو هەڵە تێگەیشتنە، خۆی تێکەڵکردنی دوو قۆناخە لە مێژووی سیاسی نەتەوە، کە بەئەمئەویدی کردنیان، خۆی سەرچاوە لە خوێندنەوەی ئایدیالۆژیک دەگرێ نەک لە حەقێقەتێکی ئایدیالیستی. پێکگرتنی ئیسلامی سیاسی وەک ئایدیۆلۆژیکردنی دین و هەروەها شێوەیەکی مێژوویی دەسەڵات و خودی دین وەک هێزێکی کەلتووری، مێژوویی و ماناساز، ئەو هەڵە مێتۆدیکەیە کە خودی عەقڵانییەتی دۆگماشی تووشی سەرلێشێواوی کردووە. گواستنەوەی ماهییەتەکانی ئیسلامی سیاسی بۆ دین ئەویش لەکاتێکدا کە ئیسلامی سیاسی خۆی پتر وەک وەهمێکی سکیۆلارخوازانە و تەنیا وەک بەهانەیێ ئاراستەکراوە بۆ ئایدیالۆژیککردنی پرساژۆی ناسیۆنالیزم و نەتەوەخوازی، خۆی تۆخترین شکڵی بەرپەرچدانەوەی عەقڵی دۆگمایە. گواستنەوەی ناکۆکییەکانی ئیسلامی سیاسی بۆ بواری گشتی دین، جۆرێکە لە کەمکردنەوەی جەوهەری و سڕینەوەی جیاوازییە مێژووییەکان. دابڕینی پێشوەختەی مێژووی دین و شوناسی نەتەوەیی لە کوردستان، سەرەکیترین هەڵەی بیری دۆگاتیزمە. بۆیە پرۆژەی پاککردنەوەی نەتەوە لە دین، لەلایەک نە تەنیا پرۆژەیەکی ئایدیۆلۆژیکە بۆ داخستنی شکاف و درزە بنەڕەتی و مەعریفییەکانی کۆمەڵگا و داخستنی دەرگاکانی پلۆرالیزم بەڵکوو، لەلایەکی ترەوە سێکیولاریزم، ئەگەر بە مانای جیاکردنەوەی دەسەڵاتی سیاسی لە دەسەڵاتی ئایینی بێ، دەتوانێ پێشمەرجێک بێ بۆ ئازادی و دێمۆکڕاسی؛ بەڵام کاتێک بە نیازی سڕینەوەی دین لە مێژوو، کەلتوور و ناسنامەی کۆمەڵایەتی و سیاسی نەتەوە، خۆی ئاراستە کا، لە پڕۆژەیەکی سیاسیی دێمۆکڕاتیک و بێلایەنەوە دەگۆڕدرێ بۆ ئایدیۆلۆژیای سڕینەوە. بە رووماڵێکی دیالکتیکی ئەگەر لەو پرسە بڕوانرێ، نکۆڵی لەوە ناکرێ کە ناسنامە و شوناسی نەتەوەیی نە جەوهەرێکی پێشوەخت، بەڵکوو فەرایەندێکی دیالێکتیکییە کە دە پڕۆسەی مێژوودا ساز دەبێ(هێگڵ). کوردیش وەک هەر نەتەوەیەک، لە دەرەوەی مێژوو، زمان، کەلتوور، یادەوەری و شێوەکانی باوەڕ و ئایین پێک نەهاتووە. لەبەر ئەوە، هەوڵی پاککردنەوەی شوناسی کوردی لە نیشانەی ئایینی، بە هەمان ئەندازە دوور لە عەقڵانییەتە کە یەک کاسەکردنی پڕەنسیپەکانی نەتەوەخوازی بەنێوی دین. ئەوەی ڕوونە ئەوەیە کە هەردوو لەبری سازدانی دیالکتیک لەنێوان نەتەوە و ئایین، بەنیازی چێکردنی تاکجەمسەرییەکی تەواو تاک ڕەهەند و ئایدیالۆژیکن. بە شێوازێکی لاکانی ئەگەر لەو جۆرە عەقڵییەتە تاکجەمسەرییە بڕوانین، دەبێ بڵێین کە ئەو پرۆژەیە دەتوانرێ وەک فانتازمی تەواوییەت بخوێندرێتەوە: دروستکردنی نەتەوەیەک کە تەنیا مەرجی کوردبوونی، داماڵران لە ئایین یا لە شوناســە، تەنیا نیشتاوێکی خەست و خۆڵی نائاگاهی و ناپێبەندییەکی ئایدیالۆژیکە هیچی تر(لۆکاچ). ئەوە لە کاتێک دایە کە بەگوێرەی لاکان، هیچ سووژەیەک هەرگیز یەکپارچە نییە بەڵکوو لە شکافدا پێک دێ. کوردیش بەو پێیە نە جەوهەرێکی خاڵییە لە مەعریفە و نە سیمبولێکی داخراویشە لە شوناس؛ بەڵکوو پێوەندییەکی کراوەیە و بەردەوام دە دیالکتیک لە گەڵ پرساژۆ مێژووییەکانی وەک دین و شوناس و ڕووداو دا. لێرەیە کە ڕووی ڕەخنە دەو سێکیۆلاریزمەیە کە بە بیانووی ڕەخنە لە ئیسلامی سیاسی، دین لە بواری ناسنامە و شوناسی کوردی دەسڕێتەوە و ئەو ئایینە بە ڕواڵەت سیاسییەی که خەریکی ڕەتکردنەوەی پڕەنسیپە نەتەوەییەکانە. وەک وترا، ئەگەر سێکیۆلاریزم بە مانای جیاکردنەوەی دامەزراوەی سیاسی لە دامەزراوەی ئایینی بێ، ڕەنگە بکرێ وەک بنەمایەکی دیموکراتیک لێی بڕوانرێ بەڵام، ئەگەر بەهەر شێوەیەک، پرۆژەیەک بێ بۆ سڕینەوەی ئایین لە مێژوو و کەلتوور و پانتای کۆمەڵایەتی، ئیتر سێکیۆلاریزم نییە، بەڵکوو جۆرێکی نوێی ئایدیۆلۆژیزەکردنی نەتەوە و ناسنامە و ناسیۆنالیزمە. لێرەیە کە فامکردنی ژیژەک کارایە: ئایدیۆلۆژیا تەنیا ئەوە نییە کە حەقیقەت دەشارێتەوە؛ هەندێ جار پرسیارێ دروست دەکا کە هیچ وڵامێکی نییە لە دۆگماتیزم زیاتر.

لەو ڕووەوە، پرسیاری"دین یان نەتەوە؟" پێش هەر وڵامێک، تەنگژەیەکی مەعریفییە بۆ سووژە و خستنی دە دووڕێیانێ دا کە هیچ تەباییەکی لەگەڵ مەعریفە و شوناس نییە. لێرەیە کە فرەییی ناسنامە کێشەیە و هەڵاواردنی سووژە لە مەعریفە(ئایین) و شوناس(کوردبوون)، وڵامی ئەو نەتەوەخوازی و سێکیۆلاریزمە ئایدیالۆژیک و دۆگمایە. هەرچەند ئیسلامی سیاسی بەو شێوەیەی لە هەندەران دیتراوە، لە ڕۆژهەڵاتدا حزووری نەبووە بەڵام ڕەخنەی نا/ڕووخێنەر لەو و لە خودی خوێندنەوە دینییەکان، هەرگیز بەواتای دژایەتیی دین نییە بەڵام ناسیۆنالیزم و سێکیۆلاریزمیش هەرگیز بە واتای سڕینەوەی دین یا پاکتاوکردنی لە پانتای کۆمەڵگا، نییە بەڵکوو ئەوە خۆی سازدانی دۆخێکی دژوازە کە لەلایەکەوە خەریکی سڕینەوەی بنەما پیرۆزەکانە و لەلایەک خەریکی بە پیرۆززانینی خۆی. ئەوەی دیارە ئەوەیە کە نە ناسیۆنالیزمی کوردی بە درێژایی تەمەنی، لە پشتیوانی دین بێبەری بووە و نە چییەتی سێکیۆلاریزمیش دە خوێندنەوەیەکی ئێتیمۆلۆژیک و تێرمینۆلۆژیکدا، بەدەر لە ڕەچەڵەک و سەرچاوە ئایینییەکان بووە. سێکیۆلاریزم هەرگیز بەواتای دژایەتی یا ڕاوەستان لە بەرامبەر دین یا سڕینەوەی نەبووە بەڵکوو لەبنەڕەت ڕا، بەواتای لەپاڵ یەکتردانانی دین و کردەی کۆمەڵایەتی بووە. ئەوەی دەبێ ڕەت بکرێتەوە، نە دین و نە شوناسی نەتەوەیی بەڵکوو ئەو پڕۆژەیە کە دەیەوێ مرۆڤ ناچار بکا بۆ ئەوەی تەنیا یەک شت بێ و بۆ ئەوەش بە نیازی سڕینەوەی شوناس و ناسنامە و مەعریفە و ئایینە بە بیانووی ناسیۆنالیزم و سێکیۆلاریزم و سیاسی کردنی ناڕوونی دین. بۆیە پرسیاری دروست لێرەدا "دین یان نەتەوە؟" نییە؛ بەڵکوو ئەوەیە کە عەقڵی سیاسی سووژەی کورد بەچ شێوەیەک لە ژێر دەسەڵاتی ئەو گوتارانە ڕزگار دەکرێ کە خەریکی بەئایدیالۆژیککردنی دین و شوناسی کوردین؟ وڵامی دروستی ئەو پرسیارە ڕوونی دەکاتەوە کە  ئازادی و دێمۆکراسی، نە بەرهەمی سڕینەوەی دینە، نە بەرهەمی بە بت و سەنەم کردنی نەتەوە. ئازادی لە هەڵگرتنی شکاف و فرەییی ناسنامە دایە. ڕزگاریی نەتەوە نەک لە سڕینەوەی جیاوازییەکاندا بەڵکوو دە توانایی هەڵگرتنی جیاوازییەکاندا پێک دێ. بەو پێیە دینی سیاسی ئەو دینەیە کە بەر و پتر لەوەی بەنیازی یەکدەستکردنی ئایینی نەتەوە و تەکفیری ئەم و ئەو بێ، دە هەوڵی خوێندنەوەی دروستی نەتەوەخوازی و خۆڕێکخستن و فەرمییەت دان بە پێداویستییە سیاسی و کەلتووری و کۆمەڵایەتییەکانی نەتەوەیە و سێکیۆلاریزمی حەقێقیش نە ئەو سێکیۆلاریزمە ئایدیالۆیک و تاک ڕەهەندییە بەڵکوو بەستەرێکە بۆ هاوکردەیی بوون لەگەڵ شوناس و پێویستییە ئایینییەکان. ئەوەی توانای سازدانی ئەو بەستەرە دێمۆکڕاتیک و پلۆڕاڵەی دە کۆمەڵگادا هەیە پتر عەقڵی سیاسی و ئاگۆنیستیکە تا عەقڵی ئایدیالۆژیک و ئانتاگۆنیست و دژبەر...