یادداشتی انتقادی درباره تفکیک دانش‌آموزان و عدالت آموزشی

مدتی است موضوع تفکیک دانش‌آموزان به عناوینی مانند «تیزهوش» و «کم‌توان» و ایجاد مدارس جداگانه، ذهن مرا به خود مشغول کرده است. به نظر من، باید با دقت بیشتری به این مسئله نگاه کنیم؛ زیرا مدرسه فقط محلی برای سنجش توانایی‌های فعلی دانش‌آموزان نیست، بلکه باید محیطی برای رشد، شکوفایی و پرورش استعدادهای آنان باشد.

من شخصاً اعتقاد ندارم که بتوان دانش‌آموزان را به سادگی در دو گروه «تیزهوش» و «کندهوش» قرار داد. بسیاری از تفاوت‌هایی که در عملکرد تحصیلی دانش‌آموزان می‌بینیم، می‌تواند ناشی از شرایط خانوادگی، امکانات آموزشی، انگیزه، اعتمادبه‌نفس، کیفیت آموزش، شرایط روحی و مهم‌تر از همه میزان تلاش و پشتکار باشد.

به اعتقاد من، بهتر است به جای برچسب‌زدن به دانش‌آموزان، روی یک اصل مهم تأکید کنیم:

دانش‌آموزِ سخت‌کوش می‌تواند مسیر پیشرفت خود را تغییر دهد.

نکته دیگری که به نظر من نیازمند توجه جدی است، استفاده تبلیغاتی از موفقیت برخی دانش‌آموزان است. گاهی دانش‌آموزانی که در آزمون‌های خاص پذیرفته می‌شوند، به عنوان برگ تبلیغاتی یک مدرسه یا حتی یک دبیر معرفی می‌شوند. موفقیت دانش‌آموز قطعاً ارزشمند و شایسته تقدیر است، اما نباید فراموش کنیم که پشت هر دانش‌آموز، خانواده، معلم، تلاش شخصی و مجموعه‌ای از عوامل قرار دارد و موفقیت او نباید وسیله‌ای برای تحقیر یا ناامید کردن سایر دانش‌آموزان باشد.

از طرف دیگر، باید واقع‌بین باشیم. بسیاری از مدارس کشور از امکانات آموزشی و رفاهی مطلوب برخوردار نیستند و نمی‌توان انتظار داشت همه دانش‌آموزان در شرایط یکسان آموزشی رشد کنند. وقتی امکانات، فضای آموزشی، تجهیزات و حتی شرایط خانوادگی دانش‌آموزان با یکدیگر متفاوت است، مقایسه مستقیم آنها چندان عادلانه نیست.

و اما مهم‌ترین حرف من خطاب به دانش‌آموزانی است که در آزمون‌های مدارس خاص پذیرفته نشده‌اند:

قبول نشدن در یک آزمون، به هیچ عنوان به معنای شکست خوردن در زندگی نیست. دنیا به آخر نرسیده است.

مسیر موفقیت فقط از یک مدرسه خاص یا یک آزمون خاص عبور نمی‌کند. دانش‌آموزی که پشتکار، انگیزه و اراده یادگیری داشته باشد، می‌تواند در هر مدرسه‌ای مسیر پیشرفت خود را پیدا کند؛ به‌خصوص اگر در کنار او خانواده‌ای حمایتگر و دبیرانی دلسوز و مسئولیت‌پذیر حضور داشته باشند.

شاید مهم‌تر از اینکه یک دانش‌آموز در کدام مدرسه درس می‌خواند، این باشد که چقدر فرصت رشد، چقدر انگیزه یادگیری و چقدر حمایت درست دریافت می‌کند.

بیایید به جای اینکه به دانش‌آموزان برچسب «تیزهوش» یا «کندهوش» بزنیم، تلاش کنیم استعدادهای متفاوت آنها را ببینیم، به آنها فرصت بدهیم و به دانش‌آموزی که امروز ضعیف‌تر است بگوییم:

تو هنوز می‌توانی رشد کنی؛ نتیجه امروز، سرنوشت فردای تو نیست.

هدف آموزش‌وپرورش نباید فقط انتخاب بهترین‌ها باشد؛

بلکه باید کمک به همه دانش‌آموزان برای تبدیل شدن به بهترینِ خودشان باشد.

این نگاه، به نظر من، معنای واقعی عدالت آموزشی است.