لالش؛ چشمه‌های مقدس، آوازهای کهن و نیایش

لالش (Lalîş) در شمال عراق، در منطقه شیخان از استان نینوا، دره‌ای مقدس و مهم‌ترین زیارتگاه و مرکز معنوی ایزدی ها است. جایی که آرامگاه شیخ عدی Şêx Adî و چشمه‌ها و زیارتگاه‌های مقدس، در دل آن جای گرفته‌اند.

هر ساله از ۶ تا ۱۳ اکتبر، برابر با ۱۴ تا ۲۱ مهر، ایزدی ها از مناطق مختلف راهی لالش می‌شوند تا جشن جما یا جَمایِ  Cejna Cemayê را در پرستشگاه  لاش برگزار کنند. روزهایی برای زیارت،نیایش، دیدار خانواده‌ها و تازه‌کردن پیوند با سنت‌های نیاکان.

در میان مکان‌های مقدس لالش، کانیا سپی Kaniya Spî ، چشمه سفید جایگاهی ویژه دارد. در روایت شفاهی ایزدی ها، آب این چشمه پاک و نخستین است و با آب طوفان نوح در نیامیخته است. آب آن در آیین مۆرکرن  Morkerin برای شست‌وشوی آیینی و تبرک به کار می‌رود. زمزم Zemzem  نیز یکی دیگر از چشمه‌های مقدس لالش است.

با فرارسیدن غروب، همه چراغ‌های مقدس لالش روشن می‌شوند، چراغ‌هایی که روغن آن‌ها از زیتون‌ باغ‌های همین دره تهیه می‌شود. در میان زنان خدمتگزار حریم مقدس، دایه کابانی، Dayê Kabanî نیز جایگاهی شناخته‌شده دارد، کار او بخشی از سنت خدمت به پرستشگاە لالش است که نسل به نسل ادامه یافته است.

شب که فرا می‌رسد، مراسم سما Sema با آواز قوالان Qewal و نوای دف Daf و شباب Şibab جان می‌گیرد. قوالان، قول‌ها Qewl، سرودهای مقدس و شفاهی ایزدی ها را می‌خوانند.آوازهایی که روایت‌هایی از دایتان آفرینش،فرشتگان و دیگر چهره های مقدس، از جمله طاووس ملک Tawûsî Melek وشیخ عدی Şêx Adî را در خود حفظ کرده‌اند.

قربانی کردن گاو یا گاو نر و تقسیم گوشت میان حاضران نیز از آیین‌های جماست. جما آیینی است که در کنار زیارت و نیایش، بر همبستگی و پیوند اجتماعی جامعه ایزدی تاکید دارد.

جشن جما در لالش، روایت زنده پیوند آب و نور، نیایش و موسیقی، طبیعت و تاریخ است. جایی که چشمه‌های مقدس، روشنی چراغ‌ها و آواز قوالان، میراث یک سنت دیرین را زنده نگه می‌دارند.